بیماریهای گوسفند

مهمترین بیماریهای گوسفند

 

 گنديدگى سم (Foot- Rot (pietin) )
عامل بيمارى گنديدگى سم گوسفند ميکروبى بى‌هوازى و بدون هاگ است، اين ميکروب باعث ناراحتى در سم و لنگش شديد دام مى‌گردد اين ميکروب در مکان‌هاى خشک بيش از ۲ هفته مقاومت نداشته و درصورتى‌که آغل مرطوب باشد، قادر است تا يک ماه زنده بماند. همچنين در لجنزارها و نقاط باتلاقى در تمام مدت زمستان زنده مى‌ماند. محل‌هاى گرم و مرطوب بهترين عامل جهت حفاظت اين ميکروب مى‌باشد.
     تب برفکى(Foot and Mouth Disease) 
عامل بيمارى ويروسى است که مقاومت آن در هواى خشک بسيار زياد و در جايگاه‌ها و در ميان تودهٔ علوفهٔ خشک حتى به‌مدت يک‌ماه مى‌تواند قدرت بيمارى‌زائى خود را حفظ نمايد. اين ويروس باعث جراحات شديد در دهان، پستان و دست و پاى حيوانات نشخوارکننده مى‌گردد. براى جلوگيرى از اين بيماري، واکسيناسيون زيرجلدى تمام حيوانات مسنتر از ۶ ماه بايد انجام بگيرد.
دام‌هائى که براى اولين بار تزريق مى‌شوند، تجديد واکسيناسيون بعد از يک ماه ضرورى است، هر ۶ ماه يکبار دام‌هاى سالم و غيرآلوده بايد واکسيه شوند، از واکسيناسيون به‌خصوص در دوران باردارى و دام‌هاى کمتر از ۴ ماه بايد جلوگيرى کرد.
در مواردى که اين بيمارى در يک منطقه ديده مى‌شود لازم است حيوانات سالم از آلوده‌ها جدا گرديده و حيوانات آلوده علامت‌گذارى شوند. حيوانات سالم در منطقه‌اى که بيمارى در آن ديده شده است، نبايد از محل خارج شوند مگر براى کشتار، از شير و فرآورده‌هاى شيرى اين حيوانات نبايد استفاده شود. براى جلوگيرى از اشاعهٔ بيمارى مى‌بايد محل و لوازمى که با حيوان بيمار در تماس بوده‌اند، با محلول ۴ گرم در ليتر سود سوزآور ضدعفونى شوند.
     آبله گوسفند (Sheep pox) 
عامل بيمارى ويروسى است که در مقابل خشکى داراى مقاومت زيادى مى‌باشد، اين ويروس در آغل‌هاى آلوده تا مدت ۶ ماه در مراتع تا ۲ ماه قدرت بيمارى‌زائى خود را حفظ مى‌کند بره‌ها و گوسفندان جوان به اين ويروس حساس‌تر هستند.
گرد و غبار آلوده به‌وسيلهٔ تاول‌هائى خشک شده حاصله از بيماري، چراگاه و آغل آلوده، حمل و نقل پشم و گوسفندان بيمار باعث شيوع بيمارى در گله‌هاى سالم مى‌شود. بيمارى از طريق دستگاه تنفسى نيز انتشار مى‌يابد. پيشگيرى به‌وسيلهٔ واکسيناسيون سالى يک‌بار کافى است.
     شاربن با سياه‌زخم (Anthrax)
علائم بيمارى عبارتند از: افزايش درجهٔ حرارت بدن، بى‌اشتهائى مطلق، بى‌حالي، جارى شدن خون سياهرنگ از تمام مجارى طبيعي، مرگ با حرکات تشنجى است و عامل بيمارى ميکروب هوازى و هاگدارى به‌نام با سيلوس آنتراسيس (Antrasis) است که به‌وسيلهٔ غذاى آلوده و يا نيش حشرات انتقال مى‌يابد. براى جلوگيرى از بيماري، واکسيناسيون يک‌بار در سال، جدا کردن دام‌هاى آلوده، مانع از ريختن حيوان آلوده برروى زمين، وارد نکردن دام جديد، مگر اينکه واکسينه شده باشد. ضدعفونى کردن اماکن مؤثر خواهد بود.
     آنتروتوکسيمى (Enterotoxemia)
عامل بيمارى ميکروب بى‌هوازى و هاگدارى به‌نام کلستريديوم ولشى (Clostridium Welchii)، است که به‌طور فراوان در خاک وجود دارد. بيمارى بيشتر در گوسفندان جوان دوماه تا يکساله و گاهى هم در گوسفندان پير ديده مى‌شود. بيمارى در اثر جذب زهرابهٔ ميکروبى از راه رودهٔ باريک حاصل مى‌شود. براى جلوگيرى از بيمارى بره‌هاى ۱ تا ۳ روز مايه‌کوبى شده و پس از يکماه دوباره تجديد شود. گوسفندان بالغ در دو نوبت و به فاصلهٔ ۳-۴ هفته مايع کوبى شوند.
     بروسلوز
عامل بيمارى ميکروبى (Briucellamelitensis) است که بيشتر در شير حيوانات آلوده وجود دارد. بيمارى اکثراً در اثر جفتگيرى دام نر آلوده به حيوانات ماده انتقال مى‌يابد.
در اثر مصرف فرآورده‌هاى حيواناتى (شير، گوشت، پنير تازه) که به اين بيمارى مبتلا هستند انسان به بيمارى (تب مالت) مبتلا مى‌شود. ميکروب اين بيمارى ممکن است در اثر تماس با ترشحات فرج، جفت جنين، بدن حيوان، جايگاه و لوازم آلوده، به انسان انتقال يابد. براى جفتگيرى بايد حيوانات عليه اين بيمارى واکسينه شوند و علاوه‌ بر اين، اقداماتى مثل جدا نگهداشتن حيوانات تازه وارد، استفاده از حيوانات نر سالم و عارى از بيماري، جدا کردن فورى حيواناتى که بچه مى‌اندازند و نمونه‌گيرى آنها، دفن کردن جنين و جفت در عمق زمين و ريختن آهک روى آن، جدا کردن نوزادان از مادرانى که احتمال آلودگى داده مى‌شوند و مراعات نکات بهداشتى در موقع زايش براى جلوگيرى از شيوع اين بيمارى ضرورى هستند.

بیماری های بره های شیرخوار

اسهال

اسهال بره های نوزاد به علت یکی از چند باکتری : E. coli ، سالمونلا و یا کلستریدیوم پرفرنژنس تیپ C می باشد. مصرف کافی ماک بهترین محافظت در برابر اسهال می باشد. همچنین مراعات دقیق اصول بهداشتی مهم است. شرایط بره زایی کثیف، زمینه بروز بسیاری مشکلات بالقوه سلامتی را مهیا می سازد. اسهال باکتریایی می تواند با آنتی بیوتیک ها و مایعات و الکترولیت ها درمان شود. همچنین مصرف بیش از حد شیر نیز در بره ها می تواند منجر به اسهال تغذیه ای یا اسهال غیر عفونی در بره ها گردد. به علاوه واکسن های تجاری نیز برای اسهال های E. coli و کلستریدیوم پرفرنژنس تیپC  وجود دارد.

آنتروتوکسمی

بیماری آنتروتوکسمی که به آن بیماری پرخوری یا قلوه نرمی نیز گفته می‌شود، به دنبال جذب مقادیر زیاد سم از دیواره روده بروز می‌کند.عامل این بیماری که جزو فلور طبیعی دستگاه گوارش دامهاست در سال ۱۹۸۲ برای اولین بار توسط ولش و نوتال جداسازی شد.

عامل بیماری کلستریدویم پرفرنژنس است که یک باسیل گرم مثبت، بی‌هوازی، پلی‌مورف، معمولا ضخیم و کشیده و دارای کپسول (صرفا در نمونه‌های حاصل از بافت)، توکسین‌زا و هاگدار می‌باشد.سویه‌های مختلف این باکتری حدود ۱۲ نوع
توکسین ترشح می‌کنند که توکسین های اصلی عبارتند از آلفا، بتا، اپسیلون و یوتا.این باکتری دارای ۵ تیپ A,B,C,D,E می‌باشد. تیپهای B,C,D در ایران از اهمیت بیشتری برخوردارند. باکتری کلستردیوم پرفرجنس تیپ C  و D معمولاً در خاک وجود داشته و نیز جزء میکروفلور طبیعی دستگاه گوارش گوسفندها و بزهای سالم می‌باشد. تحت شرایط خاصی از جمله تغییر جیره غذایی و پرخوری کلستردیوم پرفرجنس تیپ D به سرعت تکثیر یافته و مقادیر زیادی توکسین اپسیلون تولید می‌کند. این توکسین باعث التهاب روده، افزایش نفوذپذیری دیواره عروق و به دنبال آن جذب سموم به خون می‌شود. اسهال موکوئیدی، زمین گیری و ترشح زیاد بزاق و تشنح برخی از علائم مهم این بیماری هستند. گردش توکسین همراه با جریان خون باعث انباشتگی و پرخونی شکمبه و شیردان، التهاب ریه‌ها و پرخونی و تغییرات دژنراتیو کلیه‌ها شده و به دنبال آن قلوه نرمی اتفاق می‌افتد. ضایعات مغزی و فساد سریع لاشه از جمله علائم کالبدگشایی این بیماری است. حیوانات جوان حساس‌ترند. میزان بالای مرگ و میر و ناگهانی این بیماری متعلق به بره ها و بزغاله‌هاست. البته حیوانات بالغ نیز در برابر آنتروتوکسمی حساس بوده و در برابر مقادیر مزمن این سموم ایمن می‌شوند.

میزان تکثیر کلستریدیوم پرفرنژنس تیپ C و D در روده گوسفند و بز زیاد بوده و به همین دلیل در شرایط زیر دام دچار آنتروتوکسمی می‌شود:

۱- مصرف بیش از حد شیر و یا غذای دانه ای (غلات) توسط بره ها و بزغاله ها.

۲-  در دوران نقاهت بیماری و یا استرس.

۳-  به دنبال ابتلای شدید به انگلهای دستگاه گوارش از قبیل نماتودها و کوکسیدیا.

۴- هنگام بروز شرایط یا بیماری که منجر به کاهش حرکات دستگاه گوارش شود.

میش های آبستن باید ۴-۳ هفته پیش از زایمان برای بیماریهای کلستریدیایی واکسینه شوند(معمولا کلستریدیوم پرفرنژنس تیپ c & d و کزاز).میش های واکسینه شده پادتن ها را از راه ماک به بره های تازه زا منتقل می کنند. میش هایی که هرگز واکسینه نشدند یا آنهایی که وضعیت واکسیناسیون نامشخص دارند به ۲ واکسیناسیون با فاصله ۲ هفته نیاز خواهند داشت.

عفونت های انگلی

انگل‌هاى داخلى متعددى وجود دارد بره ها را آلوده می کنند، مهمترین آنها عبارتند از: تنیاى رودهٔ گوسفند و انگل‌هاى معدی-ریوى (قزل‌قورت). کپلک(فاسیولا هپاتیکا)، انگل دیگری است که بخصوص در شمال ایران و مازندران بسیار شایع است اما در بره های شیرخوار مورد توجه نمی باشد. این انگل که در کبد حیوان زندگى مى‌کند، وجود او در گوسفند سبب علائمى مثل: ضعف، لاغری، تورم زیرگلو، کم‌خونی، آب آوردن حفرهٔ بطنی، لاغرى و ریزش پشم مى‌شود.

تنیاى رودهٔ گوسفند: این انگل در روده‌هاى حیوان زندگى مى‌کند و سبب اسهال، درد شدید، و لاغرى مى‌شود. بره‌هاى جوان به این انگل آلوده مى‌شوند.

انگل‌هاى معدى-ریوى (قزل‌قورت): این انگل‌ها از استرونژیلوس‌ها بوده و در حیوان سبب لاغری، ضعف، کم‌خونی، شکنندگى پشم، سرفه، ناراحتى‌هاى تنفسی، اسهال سیاه یا قهوه‌اى مى‌شود. این انگل در مناطق پر باران بیشتر شایع است و هر ساله تعدادىاز گوسفندان در اثر ابتلاء به این انگل از بین مى‌روند. حیوان در اثر خوردن علوفهٔ مراتع آلوده به انگل‌ها آلوده مى‌شود. براى از بین بردن این انگل‌ها مى‌باید از داروهاى ضدانگلى استفاده شود.

مهمترين زمان براي كرم كشي یا خوراندن دارو های ضد انگل داخلی برای يك ميش( ۴-۲ هفته) قبل از بره زايي است، زيرا ميش هاي آبستن و شيرده كاهش مصونيت موقتي را تحمل مي كنند( به علت تغييرات هورموني) كه منجر به افزايش پيش از زايماني تخم هاي كرم انگل در ميش میگردد. كرم كشي با يك كرم كش موثر به ميش ها كمك خواهد كرد كرم ها را دفع كنند و انتقال لارو هاي كرم به بره هاي تازه زا كاهش يابد. با كرم كشي در اواخر آبستني ميش هايي كه در بهار به چراگاه بر مي گردند بار كرم كمتري را به چراگاه حمل مي كنند.

ذات الریه

ذات الریه بره های شیرخوار به طور عمده به وسیله باکتری های پاستورلا همولیتکا و گاهی اوقات مایکوپلاسما اتفاق می افتد. علائم این بیماری عبارتند از تب ، افزایش نرخ تنفسی ، ناتوانی در مکیدن شیر( به دلیل ضعف و پژمردگی بره) و در موارد درمان نشده مرگ می باشد . بره ها نحیف و بی حال به نظر می رسند.  به خصوص بره هایی که ماک کافی دریافت نکرده اند در خطر ابتلا به ذات الریه می باشند. مشکلات تهویه  اغلب مرتبط با ذات الریه می باشد. همچنین آلودگی ، رطوبت و سرما از دیگر عوامل دخیل در این بیماری هستند. ذات الریه اغلب در گوسفندانی که در جایگاه نگهداری می شوند رایج تر است (در مقایسه با دام هایی که در مرتع پرورش می یابند). ذات الریه با آنتی بیوتیک ها (پنی سیلین، تتراسایکلین ها و غیره) درمان می شود. درمان با مایعات می تواند بهبودی را شتاب دهد. متاسفانه واکسیناسیون میش های آبستن با واکسن Parainfluenze(P13) کاهش ابتلا به ذات الریه در بره های تازه متولد شده را نشان نداده است. به نظر می رسد برخی نژاد هابه مشکلات تنفسی حساس تر هستند.

کمبود سلنیم و ویتامین E  

سلنیم و ویتامین E مواد مغذی بحرانی در اواخر آبستنی است.سطوح پایین سلنیم موجب عملکرد تولید مثلی ضعیف و جفت ماندگی می گردد.سلنیم از طریق جفت به جنین ها  منتقل می شود.مکمل سازی سلنیم طی اواخر آبستنی به پیشگیری از بیماری ماهیچه سفید در بره ها کمک خواهد کرد.

مخلوط های مواد معدنی  با مصرف اختیاری معمولا سلنیم کافی برای میش های آبستن تامین می نمایند.مطمئن باشید که مخلوط های مواد معدنی مطلقا برای گوسفند فرموله شده ند.گله های با سابقه کمبود سلنیم باید سلنیم به مخلوط کنسانتره آنها افزوده گردد.مواد معدنی با دسترسی آزاد همیشه مصرف کافی را تضمین نمی کند. سلنيم ممکن است از طریق تزریق فراهم گردد اما مکمل سازی ارزان تر و بی خطر تر است.دامنه کمی بین احتیاجات سلنیم  و سطوح مسمومیت وجود دارد.
با توجه به اهمیت پرورش گوسفند جهت تأمین پروتئین حیوانی ، الیاف و پوست ، توجه به بخش مدیریت و پرورش آن ضروری می باشد. با توجه به کاهش روز افزون کمیت و کیفیت مراتع و در پی آن کاهش تعداد گوسفندان،  می بایست از کاهش بیشتر تعداد آنها بر اثر سایر عوامل جلوگیری کرد. یکی از این عوامل بیماری ها می باشند. بخشی از این بیماری ها بیماری هایی هستند که منشأ تغذیه ای داشته و می توان با رعایت اصول تغذیه از بروز آنها و در نتیجه ایجاد خسارت جلوگیری نمود. با توجه به گسترده بودن مبحث بیماری ها و نبود زمان کافی جهت پرداختن به تمام آنها سعی شده تا در این سمینار به ۴ بیماری شایع در گوسفند پرداخته شود که به ترتیب عبارتند از انتروتوکسمی ، نفخ ، ماهیچه سفید و کزاز علفی که در ادامه مورد بررسی قرار می گیرند.

بیماری ها

بیماری انتروتوکسمی :

نام های دیگر این بیماری ، کلیه های نرم یا پرخوری است. نام کلیه های نرم به این دلیل بر آن نهاده شده که در بره های تلف شده بر اثر این بیماری پس از کالبد گشایی کلیه ها بصورت متلاشی شده و نرم مشاهده می شوند. این بیماری در گله ها خسارات قابل ملاحظه ای به بار آورده و از بیماری های مهم در نشخوارکنندگان می باشد.

این بیماری بر اثر رشد و تکثیر و تولید سم بیش از حد باکتری های کلستریدیوم پرفرینجس ایجاد می شود. البته این باکتری سویه های مختلفی شامل A,B,C,D  و E دارد که سمیت حاد در نشخوارکنندگان در اثر نوع D می باشد و انواع دیگر آن کمتر ایجاد مشکل می کنند.

گیل اولین کسی بود که این بیماری را شناسایی کرد و نام کلیه های نرم را بر آن نهاد. او وجود عصاره سمی در روده گوسفندان را گزارش کرد که در واقع همان توکسین تولید شده توسط باکتری های کلستریدیوم بود.

مکانیسم ایجاد بیماری :

این بیماری در تمام سنین و بر اثر تغییرات ناگهانی جیره ، افزایش ناگهانی مصرف غذا و مصرف علوفه با رطوبت زیاد ایجاد می شود. عوامل ذکر شده باعث افزایش رشد و تکثیر باکتری های کلستریدیوم و در نتیجه افزایش تولید سم آنها  می شود.

باید به این نکته توجه داشت که این باکتری ها بطور طبیعی در دستگاه گوارش نشخوارکنندگان و بخصوص در روده کوچک وجود دارند  اما مقدار آنها و در نتیجه سم تولیدی کم بوده و مشکلی ایجاد نمی کند. در واقع همین مقدار کم سم تولید شده هم با حرکت مواد غذایی از دستگاه گوارش دفع می شود .

اما هنگامی که میزان سم تولید شده بیش از حد یا حرکات دستگاه گوارش کم شود ، سم تولید شده از روده جذب شده و باعث آسیب رساندن به عروق و اعصاب می شود.

سم کلستریدیوم نوع D باعث افزایش نفوذ پذیری موکوس روده برای سایر سموم شده و با افزایش جذب آنها بیماری شدیدتر می شود.

علل ایجاد بیماری :

این بیماری می تواند به دلایل زیر اتفاق افتد :

۱     انتقال گوسفندان از چراگاه های فقیر به غنی

۲     در دسترس بودن بیش از حد مواد خوراکی مثل کنسانتره و شیر(در بره ها)

۳     تغییر ناگهانی جیره از علوفه به کنسانتره

۴     بی حرکتی یا کند شدن حرکت دستگاه گوارش

۵     استفاده از علوفه یخ زده و شبنم زده

۶     در دسترس نبودن آب برای مدت طولانی. زیرا در اثر کم آبی حیوان خوراک کمی مصرف کرده و هنگامی که به آب می رسد، بطور ناگهانی مصرف خوراک را افزایش داده و این امر موجب عبور غذای هضم نشده از شکمبه به روده می شود، به این معنی که منبع غذایی هضم نشده ای به روده ها که محل زندگی باکتری های کلستریدیوم است رسیده و این باکتری ها با استفاده از این منبع به سرعت رشد و تکثیر می کنند و تولید سم افزایش می یابد که باعث بروز بیماری خواهد شد.

بطور کلی هر عاملی که باعث پرخوری حیوان شود در بروز بیماری موثر است.

علائم :

۱     کسلی و ماتی

۲     تشنج

۳     کشیده شدن سر به سمت عقب

۴     لرزش

۵     در بعضی موارد مرگ ناگهانی بدون علائم قبلی

این بیماری در بره ها سریع اتفاق می افتد و اغلب کمتر از ۲  و حداکثر ۱۲ ساعت به طول می انجامد، بسیاری از بره ها مرده پیدا می شوند بدون اینکه علائمی نشان داده باشند. گوسفندان بالغ اغلب برای مدت بیشتری ( بیش از ۲۴ ساعت ) زنده می مانند. آنها اغلب در سایه دراز کشیده ، هنگام راه رفتن تلوتلو می خورند و در هنگام نشخوار، دندان های خود را محکم روی هم می سایند.
پیشگیری :

در رابطه با پیشگیری ، چند راهکار اصلی پیشنهاد می شود :

۱     کاهش میزان جیره دریافتی، که بدلیل کاهش سرعت رشد ، راه مناسبی نمی باشد.

۲     در صورت نیاز به تغیییر جیره، این عمل بصورت تدریجی و در طی ۷ تا ۱۰ روز انجام شود.

۳     تغذیه علوفه خشک قبل از استفاده ار مراتع باران زده.

۴    استفاده از آنتی توکسین (ضد سم) به میزان ۲۰۰ واحد به ازای هرکیلو وزن بدن.

۵     واکسیناسیون که بهترین و ساده ترین راه است.

اغلب درمان بیماری انتروتوکسمی با موفقیت همراه نبوده و حیوانات تلف خواهند شد.

DaminaGroup@  

برنامه اندروید دامینا را دریافت کنید